CZAS I PRZESTRZEŃ
CZAS I PRZESTRZEŃ — podstawowe formy istnienia materii „…Przestrzeń i czas są zasadniczymi formami bytu —/mówi Engels — i byt poza czasem jest taką samą niedorzecznością, jak byt poza przestrzenią”. Czas i przestrzeń nie istnieją oddzielnie od materii, od materialnych procesów. Czas i przestrzeń poza materią nie są niczym innym jak czczą abstrakcją.
Jedyne naukowe ujęcie i rozwiązanie problemu przestrzeni i czasu dał po raz pierwszy w historii filozofii i przyrodoznawstwa materializm dialektyczny. Walczy on zarówno przeciw idealizmowi, który odmawia przestrzeni i czasowi obiektywnej realności uważając je za wytwór świadomości, jak i przeciwko metafizyce, odrywającej materię od form jej istnienia. Engels dał wszechstronną krytykę metafizycznych spekulacji Duhringa (patrz), który twierdził, że świat znajdował się z początku w absolutnym spoczynku i że istniał rzekomo poza czasem. Lenin, biorąc za punkt wyjścia podstawowe twierdzenia Engelsa o przestrzeni i czasie i uogólniając nowe dane przyrodoznawstwa, wzbogacił materializm dialektyczny rozwijając dalej to zagadnienie. W walce z kantowsko-machistowskim idealistycznym pojmowaniem przestrzeni i czasu jako form ludzkiego oglądu, Lenin podkreśla i konsekwentnie rozwija twierdzenie, że uznanie obiektywnej realności czasu i przestrzeni wynika w sposób nieunikniony z uznania istnienia niezależnej od naszej świadomości obiektywnej rzeczywistości, tj. obdarzonej ruchem materii. „Na świecie nie ma nic prócz poruszającej się materii, poruszająca się zaś materia musi poruszać się w przestrzeni i czasie” (Lenin, t. 14, str. 199). Lenin wskazuje, że podstawowy problem gnoseologiczny w odniesieniu do przestrzeni i czasu sprowadza się do tego: czy przestrzeń i- czas są realne, czy też są tylko wytworami rozwijającej się myśli ludzkiej. Tylko materialisty cznodialektycznes rozwiązanie tego zagadnienia, tj. uznanie obiektywnej realności przestrzeni i czasu oraz faktu odzwierciedlania ich przez naszą świadomość, stwarza naukową podstawę dla owocnego badania przez przyrodoznawstwo problemu ich właściwości fizycznych.
Wraz z rozwojem przyrodoznawstwa nasze pojęcia o przestrzeni i czasie ulegają zmianie, rozwijają się. W XVIII—XIX w. fizycy, uważając przestrzeń i czas za istniejące obiektywnie, rozpatrywali je za Newtonem (patrz) jako zewnętrzne formy materii, niezależne od materii i ruchu. Przeciwko materialistyczr nym wyobrażeniom ówczesnego przyrodoznawstwa o przestrzeni i czasie wystąpił idealista niemiecki Kant (patrz) i jego zwolennicy. Wielkie znaczenie dla rozwoju przyrodniczych wyobrażeń o przestrzeni i czasie oraz dla obalenia idealistycznych i metafizycznych teorii miały odkrycia nauki rosyjskiej, ujawniające prawidłową więź przestrzeni i czasu jako własności materii z fi-zyczno-chemicznymi własnościami ciał materialnych. Wybitny rosyjski uczony Łobaczewski (patrz)- uzasadnił zależność geometrycznych własności przestrzeni odt fizycznych własności materii, zdecydowanie wystąpił